Ngành xây dựng trước áp lực thiếu nhân công: Bê tông đúc sẵn và robot mở đường cho tự động hóa

Ngành xây dựng Việt Nam đang đứng trước một bài toán ngày càng rõ nét: nhu cầu thi công tăng nhưng nguồn nhân lực trực tiếp lại không đáp ứng đủ. Trong bối cảnh nhiều dự án nhà ở, hạ tầng và công trình cao tầng được triển khai, việc phụ thuộc quá nhiều vào lao động thủ công có thể khiến tiến độ, chi phí và chất lượng chịu áp lực.

Phát biểu tại chương trình giao lưu “Cà phê nhà thầu xây dựng” do Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) tổ chức, ông Nguyễn Cao Thắng, Phó Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Đầu tư và Xây dựng Xuân Mai, cho rằng nhân lực đang trở thành một trong những vấn đề nóng của ngành. Theo đánh giá được đưa ra tại sự kiện, nguồn nhân lực thực tế mới đáp ứng khoảng 50% nhu cầu lao động.

Trong hoàn cảnh đó, giảm phụ thuộc vào lao động trực tiếp không còn chỉ là câu chuyện về tiết kiệm chi phí. Đây đang trở thành yêu cầu liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì tiến độ và nâng cao năng suất của các nhà thầu.

Một trong những hướng được doanh nghiệp xây dựng quan tâm là đẩy mạnh bê tông đúc sẵn, cấu kiện tiền chế và tự động hóa.

Bê tông đúc sẵn giúp giảm nhân công tại công trường

Đối với các công trình cao tầng, ông Nguyễn Cao Thắng cho biết có thể triển khai những hệ kết cấu lắp ghép nhằm giảm khối lượng công việc phải thực hiện trực tiếp tại công trường.

Một hướng là hệ cột – dầm – sàn kết hợp lõi cứng. Trong mô hình này, lõi thang và vách cứng được thi công bằng bê tông tại chỗ, trong khi dầm dự ứng lực và tấm sàn được đúc sẵn. Sau khi lắp đặt, công trình được hoàn thiện bằng lớp bê tông đổ bù.

Hướng thứ hai là hệ vách chịu lực kết hợp sàn nhịp lớn. Các tấm vách đúc sẵn có thể được sử dụng cho mặt ngoài cũng như một phần tường chịu lực bên trong công trình. Tường đúc sẵn đảm nhiệm cả khả năng chịu tải đứng và tải ngang, kết hợp với sàn rỗng có khả năng vượt nhịp lớn, qua đó có thể giảm hoặc loại bỏ hệ dầm ở một số thiết kế.

Điểm đáng chú ý của phương thức này nằm ở mức độ công nghiệp hóa cao. Thay vì đưa quá nhiều công đoạn cần nhân công đến công trường, một phần cấu kiện được sản xuất, kiểm soát và hoàn thiện trước tại nhà máy.

Điều này giúp giảm khối lượng lao động trực tiếp, rút ngắn thời gian lắp dựng và hạn chế một số sai sót phát sinh trong quá trình thi công thủ công.

Xuân Mai đưa nhiều cấu kiện đúc sẵn vào công trình

Theo chia sẻ tại sự kiện, trong hệ cột – dầm – sàn kết hợp lõi cứng đang được Xuân Mai áp dụng cho một số dự án chung cư và văn phòng cao tầng, nhiều hạng mục được kết hợp giữa thi công tại chỗ và cấu kiện sản xuất sẵn.

Danh mục có thể bao gồm lõi thang, vách cứng và cột bê tông tại chỗ; dầm dự ứng lực đúc sẵn; tấm sàn bán tiền chế kết hợp lớp đổ bù; cầu thang bộ đúc sẵn; tường ngăn Acotec; tấm tường bê tông ngoài; buồng vệ sinh đúc sẵn cùng các cấu kiện ban công, lô gia.

Cách tiếp cận này cho thấy công trường xây dựng đang dần chuyển từ mô hình phụ thuộc lớn vào nhân công sang mô hình kết hợp giữa nhà máy sản xuất cấu kiện – vận chuyển – lắp dựng – hoàn thiện.

Tường Acotec thay đổi cách thi công tường truyền thống

Một ví dụ đáng chú ý là tấm tường Acotec, được sử dụng như một giải pháp thay thế cho tường gạch xây truyền thống trong một số loại công trình.

So với phương pháp xây tường rồi tiếp tục trát, bả nhiều lớp, tấm tường đúc sẵn có ưu điểm về tốc độ lắp dựng và độ phẳng bề mặt. Khi điều kiện thi công phù hợp, bề mặt có thể được hoàn thiện với ít công đoạn hơn.

Đây là một thay đổi quan trọng bởi công tác xây, trát và bả vốn sử dụng lượng lớn lao động trực tiếp. Nếu có thể giảm các công đoạn này, nhà thầu không chỉ tiết kiệm nhân lực mà còn có thêm khả năng kiểm soát tiến độ.

Tuy nhiên, hiệu quả của cấu kiện đúc sẵn vẫn phụ thuộc vào thiết kế, khả năng sản xuất, logistics, mặt bằng công trường và quy trình lắp dựng. Vì vậy, công nghiệp hóa xây dựng không đơn giản là thay gạch bằng cấu kiện bê tông mà đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ trong toàn bộ chuỗi thi công.

Robot có thể thay thế 5-6 công nhân ở một số công đoạn

Không chỉ sử dụng cấu kiện đúc sẵn, các doanh nghiệp xây dựng cũng đang thử nghiệm robot để giải quyết bài toán thiếu nhân lực.

Ông Lê Thế Anh, Giám đốc điều hành Newtecons, cho biết doanh nghiệp và các công ty trong hệ sinh thái đã đưa robot vào thử nghiệm ở một số công đoạn như bả bột, sơn lót, sơn màu và sơn hoàn thiện.

Qua quá trình thử nghiệm tại dự án, doanh nghiệp nhận thấy một robot có khả năng thay thế khoảng 5-6 công nhân ở một số công việc cụ thể.

Điều này đặc biệt đáng chú ý đối với những công đoạn có tính lặp lại cao. Khi công việc được chuẩn hóa, máy móc có thể thực hiện liên tục với độ ổn định cao hơn và giảm sự phụ thuộc vào số lượng nhân công.

Robot cũng đang được nghiên cứu cho công đoạn ốp lát nền. Các thiết bị được hỗ trợ bởi AI có thể thực hiện công việc dựa trên dữ liệu được thiết lập trước.

Với những mặt sàn phẳng và siêu phẳng, robot có thể vận hành thuận lợi hơn. Thay vì cần một đội ngũ đông người thực hiện liên tục, một người có thể đảm nhiệm việc điều chỉnh máy, theo dõi quá trình vận hành và kiểm tra kết quả.

Tuy nhiên, robot chưa thể thay thế hoàn toàn con người.

Những công việc yêu cầu đánh giá thực tế, xử lý tình huống phát sinh hoặc thao tác ở điều kiện không đồng nhất vẫn cần con người tham gia. Do đó, xu hướng nhiều khả năng không phải là “robot thay thế toàn bộ công nhân”, mà là một công nhân có thể điều khiển và giám sát nhiều thiết bị hơn.

Newtecons cũng dự kiến nghiên cứu ứng dụng robot cho các công đoạn mài tường và mài nền. Đây là những công việc có thể tiêu tốn đáng kể nhân lực tại các công trình cao tầng.

Vữa trộn sẵn tiếp tục giảm lao động thủ công

Một hướng khác là cải tiến vật liệu và quy trình thi công.

Ông Trần Minh Thắng, Tổng giám đốc Leafseal, giới thiệu giải pháp vữa cán nền trộn sẵn, tự san phẳng Leafseal BC025. Theo thông tin được chia sẻ, sản phẩm có độ chảy cao, độ ổn định tốt, có thể đi lại nhẹ sau khoảng 24 giờ và phù hợp với lớp nền mỏng tới 1,5 cm.

Sản phẩm cũng có thể bơm mà không gây phân tầng, tách lớp.

Điểm quan trọng không chỉ nằm ở bản thân vật liệu mà ở việc thay đổi phương thức tổ chức thi công. Vữa truyền thống thường cần nhiều công đoạn chuẩn bị, vận chuyển, trộn và thi công thủ công. Khi vật liệu được chuẩn hóa và có thể bơm trực tiếp, một phần công việc có thể được cơ giới hóa.

Theo đại diện doanh nghiệp, giải pháp này hướng đến ba mục tiêu: giảm nhân công, kiểm soát chất lượng tốt hơn và rút ngắn thời gian thi công.

Bài toán lớn hơn: Năng suất lao động của ngành xây dựng

Công nghệ chỉ là một nửa câu chuyện. Nếu máy móc hiện đại nhưng nguồn nhân lực không đủ khả năng vận hành thì hiệu quả tự động hóa sẽ bị hạn chế.

Ông Đào Việt Hà, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Xây dựng Công trình đô thị, đánh giá nguồn nhân lực xây dựng hiện vẫn tồn tại khoảng cách giữa kiến thức lý thuyết và năng lực thực hành.

Một bộ phận lao động có chuyên môn vẫn thiếu khả năng thích nghi với môi trường sản xuất công nghiệp, hạn chế về kỹ năng làm việc nhóm và tính chuyên nghiệp. Ngoại ngữ cũng chưa thực sự trở thành công cụ làm việc phổ biến đối với một bộ phận nhân lực.

Trong khi đó, năng suất lao động là yếu tố ngày càng quan trọng khi ngành xây dựng phải đáp ứng khối lượng dự án lớn nhưng không thể liên tục mở rộng số lượng lao động.

Theo số liệu được chia sẻ tại sự kiện, năm 2025 năng suất lao động của toàn nền kinh tế ước đạt khoảng 245 triệu đồng/lao động, trong khi lĩnh vực xây dựng hạ tầng được đánh giá ở mức 500-600 triệu đồng/lao động.

Những con số này cho thấy yêu cầu nâng cao năng suất không thể chỉ giải quyết bằng cách tăng lương hoặc tuyển thêm nhân công. Ngành xây dựng cần đồng thời cải thiện công nghệ, quy trình, kỹ năng và tổ chức sản xuất.

Vì sao nhân lực xây dựng ngày càng khó tuyển?

Theo đánh giá được đưa ra tại chương trình, sức hút của ngành xây dựng đối với thế hệ trẻ đã giảm so với trước. Môi trường làm việc tại công trường thường có đặc thù nặng nhọc, thời gian làm việc và điều kiện sinh hoạt không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Bên cạnh đó còn tồn tại sự chênh lệch đáng kể giữa đơn giá nhân công theo quy định và mức giá trên thị trường. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc cân đối chi phí, trong khi người lao động có xu hướng tìm kiếm những lĩnh vực có môi trường làm việc ổn định hơn.

Một vấn đề khác là chương trình đào tạo chưa theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ.

Khi công trường ngày càng xuất hiện BIM, robot, AI, cấu kiện tiền chế, vật liệu mới và các hệ thống quản lý hiện đại, người lao động cần được đào tạo theo hướng thực hành nhiều hơn thay vì chỉ tiếp cận kiến thức lý thuyết.

“Cùng tuyển sinh – cùng đào tạo” có thể là hướng đi mới

Để giải quyết khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp, ông Đào Việt Hà đề xuất mô hình “cùng tuyển sinh – cùng đào tạo”.

Theo mô hình này, doanh nghiệp có thể trực tiếp đặt hàng nhu cầu nhân lực, tham gia vào quá trình đào tạo và đưa ra yêu cầu cụ thể đối với kỹ năng của người học.

Ngoài chương trình chính quy, nhà trường có thể xây dựng các module đào tạo ngắn hạn từ 5 ngày đến dưới 3 tháng. Các chương trình này tập trung vào kỹ năng mà doanh nghiệp thực sự cần, qua đó giúp người lao động đang làm việc nhanh chóng cập nhật công nghệ và phương pháp thi công mới.

Doanh nghiệp cũng có thể cử người có kinh nghiệm tham gia giảng dạy, tiếp nhận sinh viên thực tập và hỗ trợ một phần chi phí đào tạo.

Ở chiều ngược lại, nhà trường có thể đưa giảng viên đến doanh nghiệp để vừa làm việc, vừa cập nhật công nghệ và kinh nghiệm thực tế. Sinh viên được tiếp cận công trường sớm hơn, trong khi doanh nghiệp có cơ hội phát hiện và đào tạo nhân sự phù hợp với nhu cầu của mình.

Đây là mô hình có thể tạo ra sự kết nối hai chiều: nhà trường hiểu doanh nghiệp cần gì, còn doanh nghiệp hiểu người lao động cần được đào tạo như thế nào.

Tự động hóa sẽ thay đổi nghề xây dựng như thế nào?

Sự xuất hiện của robot, AI và cấu kiện đúc sẵn không đồng nghĩa với việc ngành xây dựng sẽ không còn cần nhiều nhân lực. Ngược lại, nhu cầu đối với nhóm nhân sự có kỹ năng công nghệ có thể tăng lên.

Công nhân trong tương lai có thể không chỉ thực hiện công việc bằng tay mà còn phải biết vận hành thiết bị, đọc dữ liệu, kiểm tra chất lượng và phối hợp với hệ thống tự động.

Một người vận hành robot có thể tạo ra năng suất tương đương nhiều lao động ở một công đoạn nhất định. Vì vậy, giá trị của người lao động sẽ ngày càng gắn với kỹ năng và khả năng sử dụng công nghệ, thay vì chỉ dựa vào sức lao động.

Đây cũng là lý do đào tạo lại và đào tạo nâng cao kỹ năng sẽ trở thành một phần quan trọng trong chiến lược nhân sự của các nhà thầu.

Những thay đổi này có tác động gì đến thị trường bất động sản?

Đối với lĩnh vực bất động sản, chi phí xây dựng là một thành phần quan trọng trong giá thành dự án. Nếu công nghệ giúp rút ngắn thời gian thi công, giảm nhân công và kiểm soát chất lượng tốt hơn, doanh nghiệp có thể có thêm dư địa để tối ưu chi phí.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng tự động hóa sẽ ngay lập tức khiến giá nhà giảm. Giá bất động sản còn phụ thuộc vào tiền sử dụng đất, giá vật liệu, chi phí tài chính, pháp lý, hạ tầng, vị trí và cung cầu thị trường.

Điều đáng chú ý hơn là công nghiệp hóa xây dựng có thể giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng triển khai các dự án quy mô lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu nhà ở và hạ tầng đô thị ngày càng tăng.

Áp lực thiếu nhân công đang trở thành động lực thúc đẩy ngành xây dựng Việt Nam chuyển sang mô hình công nghiệp hóa mạnh hơn. Từ bê tông đúc sẵn, tường Acotec, vữa tự san phẳng cho tới robot và AI, nhiều giải pháp đang được doanh nghiệp thử nghiệm nhằm giảm lao động trực tiếp, rút ngắn thời gian và kiểm soát chất lượng.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng một hệ thống nhân lực phù hợp. Nhà trường và doanh nghiệp cần thu hẹp khoảng cách đào tạo – thực tế, tăng thời lượng thực hành và cùng xây dựng các chương trình đào tạo theo nhu cầu thị trường.

Trong dài hạn, ngành xây dựng có thể sẽ không còn được đánh giá chủ yếu bằng số lượng công nhân trên công trường mà bằng năng suất của mỗi lao động, mức độ tự động hóa và khả năng kết hợp giữa con người với công nghệ.

Câu hỏi về ngành xây dựng Việt Nam

1. Vì sao ngành xây dựng Việt Nam thiếu nhân công?

Một số nguyên nhân được đề cập gồm sức hút của nghề xây dựng đối với lao động trẻ giảm, điều kiện làm việc tại công trường có nhiều đặc thù, chênh lệch giữa đơn giá nhân công và giá thị trường, đồng thời chương trình đào tạo chưa theo kịp yêu cầu thực tế.

2. Bê tông đúc sẵn có thay thế hoàn toàn thi công truyền thống không?

Không. Bê tông đúc sẵn và cấu kiện tiền chế giúp giảm đáng kể một số công đoạn thủ công nhưng vẫn cần con người trong thiết kế, vận chuyển, lắp dựng, kiểm tra chất lượng và xử lý các tình huống tại công trường.

3. Robot có thể thay thế công nhân xây dựng?

Robot có thể thay thế con người ở một số công việc lặp lại, tiêu chuẩn hóa như sơn, bả, ốp lát hoặc mài. Tuy nhiên, robot chưa thể thay thế hoàn toàn người lao động trong những công việc đòi hỏi phán đoán và xử lý tình huống.

4. AI được ứng dụng như thế nào trong thi công?

AI có thể hỗ trợ thiết bị robot thông qua dữ liệu và thông số được thiết lập trước, giúp máy thực hiện những nhiệm vụ cụ thể với độ chính xác và tính lặp lại cao hơn.

5. Đào tạo nhân lực xây dựng cần thay đổi ra sao?

Đào tạo cần tăng tỷ trọng thực hành, cập nhật robot, AI, BIM, cấu kiện tiền chế và công nghệ vật liệu. Đồng thời, doanh nghiệp nên tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chương trình và đào tạo nhân lực.

6. Tự động hóa có làm mất việc trong ngành xây dựng?

Một số công việc thủ công có thể giảm nhu cầu nhân lực, nhưng đồng thời xuất hiện nhu cầu mới về vận hành máy móc, quản lý dữ liệu, kiểm soát chất lượng và bảo trì thiết bị. Vì vậy, thị trường lao động nhiều khả năng sẽ chuyển dịch từ lao động thuần túy thủ công sang lao động có kỹ năng công nghệ.