Hà Nội Đứng Trước Bài Toán Hàng Nghìn Tấn Phế Thải Xây Dựng Mỗi Ngày: Khi “Rác” Có Thể Trở Thành Tài Nguyên Tỷ Đô

Trong bối cảnh Hà Nội đang trở thành một trong những đại công trường xây dựng lớn nhất cả nước với hàng loạt dự án hạ tầng, khu đô thị và công trình công cộng được triển khai đồng loạt, lượng chất thải xây dựng phát sinh mỗi ngày cũng tăng lên mức đáng báo động.

Theo số liệu từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, trung bình mỗi ngày thành phố phát sinh khoảng 2.100 tấn chất thải rắn xây dựng. Tuy nhiên, với hàng loạt dự án trọng điểm đang triển khai, khối lượng thực tế có thời điểm tăng gấp 4 đến 5 lần.

Điều đáng nói là trong khi nguồn phế thải ngày càng lớn, hệ thống xử lý, tái chế và quản lý lại chưa theo kịp tốc độ phát triển đô thị. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng đổ trộm, chôn lấp trái phép hoặc ký hợp đồng xử lý chỉ mang tính hình thức mà báo chí phản ánh trong thời gian qua.

Thiếu điểm đổ thải, doanh nghiệp gặp khó

Theo các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực xử lý chất thải xây dựng, Hà Nội hiện vẫn thiếu các điểm tập kết và xử lý trạc thải đúng quy chuẩn.

Nhiều doanh nghiệp dù có nhu cầu xử lý hợp pháp nhưng không tìm được địa điểm phù hợp. Trong khi đó, một số đơn vị không có giấy phép lại mượn danh nghĩa doanh nghiệp khác để ký hợp đồng xử lý, gây khó khăn cho công tác quản lý.

GS.TS Nguyễn Hoàng Giang, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Xây dựng Hà Nội cho rằng thực trạng hiện nay cho thấy mỗi dự án đang áp dụng một phương án xử lý riêng biệt, thiếu sự kết nối và quản lý đồng bộ.

Dù Quy hoạch 609 của Thủ tướng Chính phủ đã xác định các khu vực xử lý chất thải rắn từ nhiều năm trước, phần lớn các vị trí này hiện đã quá tải hoặc không còn đủ khả năng tiếp nhận.

Cần thay đổi tư duy: Xem phế thải là nguồn tài nguyên

Theo các chuyên gia, giải pháp căn cơ không nằm ở việc tìm thêm bãi chôn lấp mà phải thay đổi cách tiếp cận.

Thay vì xem chất thải xây dựng là gánh nặng môi trường, cần coi đây là nguồn tài nguyên có thể tái chế và tái sử dụng phục vụ cho các công trình mới.

GS.TS Nguyễn Hoàng Giang đề xuất mô hình quản lý ba cấp:

• Cấp thành phố: Trung tâm tái chế và xử lý hiện đại.
• Cấp phường: Các trạm trung chuyển.
• Cấp khu dân cư: Điểm tập kết quy mô nhỏ.

Mô hình này sẽ giúp giảm chi phí vận chuyển, tăng hiệu quả thu gom và tạo nền tảng cho việc tái chế trên diện rộng.

Bên cạnh đó, cần kết hợp hai hình thức tái chế gồm tái chế trực tiếp tại công trường bằng dây chuyền di động và tái chế tập trung tại các trung tâm công nghiệp quy mô lớn.

Công nghệ không phải rào cản lớn nhất

Một trong những điểm đáng chú ý được các chuyên gia đồng thuận là Việt Nam hiện không thiếu công nghệ xử lý.

Các giải pháp nghiền bê tông, tái chế gạch vụn, xử lý tro xỉ hay sản xuất vật liệu xây dựng tái chế đều đã được nhiều doanh nghiệp đầu tư.

Thậm chí việc ứng dụng công nghệ số hoàn toàn có thể giúp theo dõi toàn bộ hành trình chất thải từ khâu phá dỡ, vận chuyển cho tới tái chế.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay lại nằm ở cơ chế và chính sách.

Theo GS.TS Nguyễn Hoàng Giang, việc thiếu quy chuẩn kỹ thuật, thiếu hệ thống giám sát và thiếu cơ chế bắt buộc sử dụng vật liệu tái chế đang khiến thị trường phát triển rất chậm.

Tro xỉ từ nhà máy điện rác đang “tắc” đầu ra

Một ví dụ điển hình là Nhà máy điện rác Seraphin do Tập đoàn AMACCAO vận hành.

Sau hơn một năm hoạt động, nhà máy phát sinh từ 300 đến 350 tấn tro xỉ mỗi ngày.

Theo doanh nghiệp, lượng tro xỉ này hoàn toàn có thể sử dụng để sản xuất vật liệu xây dựng hoặc làm nền đường giao thông.

Tuy nhiên, phần lớn sản phẩm hiện vẫn gặp khó trong việc tiêu thụ do các dự án đầu tư công chưa chấp nhận vật liệu tái chế trong hồ sơ thiết kế và dự toán.

Điều này khiến nguồn tài nguyên có giá trị môi trường rất lớn đứng trước nguy cơ bị lãng phí.

Nút thắt lớn nhất là thiếu “giấy thông hành”

Theo AMACCAO, vật liệu tái chế hiện nay đang gặp ba trở ngại chính:

• Chưa phân loại chất thải tại nguồn.
• Chi phí vận chuyển còn cao.
• Thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật và đơn giá định mức.

Trong đó, việc chưa có bộ Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và quy chuẩn riêng cho vật liệu tái chế được xem là rào cản lớn nhất.

Khi không có cơ sở pháp lý rõ ràng, các chủ đầu tư rất khó đưa vật liệu tái chế vào hồ sơ thiết kế hoặc dự toán công trình sử dụng vốn ngân sách.

Nói cách khác, vật liệu tái chế hiện vẫn thiếu một “giấy thông hành” để được sử dụng rộng rãi trên thị trường.

Hà Nội chuẩn bị lập Trung tâm điều phối vật liệu

Một điểm sáng đáng chú ý là Hà Nội đang xây dựng Đề án quản lý khai thác nguồn khoáng sản vật liệu tái chế.

Theo đề xuất, thành phố sẽ thành lập Trung tâm điều phối vật liệu do Sở Xây dựng chủ trì.

Trung tâm này sẽ đóng vai trò kết nối giữa các dự án có nguồn đất, cát dư thừa với những công trình đang cần vật liệu san lấp.

Nhờ đó, lượng đất đào từ các dự án có thể được điều phối trực tiếp tới các công trình khác thay vì phải vận chuyển qua nhiều bãi trung gian như hiện nay.

Mô hình này được kỳ vọng sẽ giảm đáng kể chi phí vận chuyển, hạn chế lãng phí tài nguyên và giảm phát thải môi trường.

Hướng tới nền kinh tế tuần hoàn trong ngành xây dựng

Theo Bộ Xây dựng, nghị định mới thay thế Nghị định 09/2021/NĐ-CP đang được hoàn thiện với nhiều điểm đột phá.

Lần đầu tiên, vật liệu tái chế được xác định là một trong những nhóm vật liệu ưu tiên phát triển cùng với vật liệu xanh, vật liệu nhẹ và vật liệu thân thiện môi trường.

Song song đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đang lấy ý kiến sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc tái sử dụng đất, đá, bê tông, cát và các loại chất thải xây dựng khác.

Đây được xem là bước đi quan trọng để đưa ngành xây dựng Việt Nam tiến gần hơn tới mô hình kinh tế tuần hoàn mà nhiều quốc gia phát triển đang áp dụng.

Việc quản lý và tái chế chất thải xây dựng không còn đơn thuần là bài toán môi trường mà đã trở thành vấn đề phát triển đô thị bền vững. Với hàng nghìn tấn phế thải phát sinh mỗi ngày, Hà Nội đang đứng trước cơ hội biến nguồn “rác” tưởng chừng vô giá trị thành tài nguyên phục vụ phát triển hạ tầng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, điều quan trọng nhất không phải là công nghệ mà là việc tháo gỡ các nút thắt về cơ chế, quy hoạch và hành lang pháp lý cho ngành vật liệu tái chế.