Đất nông, lâm nghiệp Việt Nam suy thoái: Khoảng trống quản lý “sức khỏe đất” ngày càng đáng lo

Tài nguyên đất đang trở thành một trong những vấn đề cấp thiết đối với nền nông nghiệp Việt Nam. Không chỉ chịu tác động từ thiên tai, biến đổi khí hậu hay quá trình xói mòn tự nhiên, đất nông nghiệp và lâm nghiệp còn đang bị suy giảm chất lượng bởi phương thức canh tác thiếu bền vững, khai thác quá mức và những khoảng trống trong quản lý kỹ thuật.

Theo thống kê, Việt Nam hiện có khoảng 11,8 triệu ha đất bị thoái hóa, tương đương 35,7% tổng diện tích đất tự nhiên. Đáng chú ý, trong tổng diện tích đất suy thoái, đất sản xuất nông nghiệp chiếm khoảng 43%, trong khi đất lâm nghiệp chiếm khoảng 42%.

Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy khoảng 1,2 triệu ha đất đã rơi vào tình trạng suy thoái nặng, tập trung tại những khu vực có cường độ sản xuất nông nghiệp cao như Tây Nguyên, Tây Bắc, Duyên hải Nam Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Những con số này cho thấy suy thoái đất không còn là câu chuyện mang tính cục bộ. Ngay cả những vùng được xem là “thủ phủ” của nhiều loại cây trồng cũng đang phải đối mặt với bài toán đất đai ngày càng bạc màu, suy giảm dinh dưỡng và mất khả năng phục hồi tự nhiên.

Đất bị “bóc tách” để lấy lợi nhuận ngắn hạn

Tại tọa đàm “Đi tìm quyền cho đất” tổ chức chiều 21/8, TS Trương Tất Đơ, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, dẫn chứng câu chuyện tại vùng trồng quế Văn Yên, Lào Cai.

Văn Yên vẫn duy trì diện tích quế lớn và thương hiệu quế địa phương tiếp tục có vị trí trên thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, phía sau những kết quả về diện tích và sản lượng là một thực tế đáng suy nghĩ: đất đang dần cạn kiệt dinh dưỡng.

Phương thức canh tác cũ khiến cây quế không còn đạt chất lượng và năng suất như kỳ vọng. Điều đó cho thấy một nghịch lý: diện tích sản xuất có thể vẫn được duy trì, nhưng “sức khỏe” của nền đất bên dưới lại đang suy giảm.

Đây cũng là vấn đề xuất hiện trong sản xuất lâm nghiệp.

Các nghiên cứu cho thấy đối với cây keo, mật độ trồng tối ưu chỉ khoảng 1.300-1.600 cây/ha. Tuy nhiên, trên thực tế, có những khu vực người dân trồng với mật độ lên tới 10.000 cây/ha.

Mật độ quá dày không đơn thuần làm thay đổi năng suất rừng. Nó còn tạo áp lực lớn lên đất, khiến tầng đất mặt dễ bị xói mòn và rửa trôi. Sau nhiều chu kỳ khai thác, đất có thể trở nên chai cứng, nghèo dinh dưỡng và suy giảm khả năng tái tạo.

Vấn đề nằm ở chỗ khuyến cáo khoa học và thực tiễn sản xuất đang có khoảng cách rất lớn.

Đất thuê dài hạn nhưng tư duy khai thác lại quá ngắn

Theo TS Tô Xuân Phúc, Giám đốc điều hành Tổ chức Forest Trends, tình trạng tích tụ đất để phát triển nông nghiệp thương mại quy mô lớn đang diễn ra mạnh tại một số khu vực, điển hình như Tây Nguyên.

Tích tụ đất đai về bản chất có nhiều ưu điểm. Khi diện tích được tập trung, doanh nghiệp và người sản xuất có điều kiện đưa cơ giới hóa, công nghệ, hệ thống tưới tiêu và phương thức quản trị hiện đại vào sản xuất.

Tuy nhiên, mô hình này cũng phát sinh rủi ro nếu người sử dụng đất đặt mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn lên trên khả năng phục hồi của tài nguyên.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là thời hạn thuê đất thường chỉ kéo dài khoảng 3-5 năm. Trong khoảng thời gian này, người thuê có động lực tối đa hóa sản lượng và lợi nhuận.

Để đạt năng suất cao, việc sử dụng phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật và các chất kích thích tăng trưởng có thể được đẩy mạnh. Nếu thiếu các tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế giám sát, đất có nguy cơ bị khai thác vượt quá khả năng phục hồi.

Khi hợp đồng kết thúc, người thuê có thể rời đi cùng phần lợi nhuận thu được, trong khi chủ đất tiếp nhận một diện tích đất đã suy giảm chất lượng.

Đây chính là bài toán mà cơ chế quản lý hiện nay cần giải quyết.

Khoảng trống lớn trong quản lý đất nông nghiệp cho thuê

TS Phạm Tuấn Anh, nguyên Giám đốc Sở NN&PTNT Đắk Nông, cho rằng Nhà nước hiện chủ yếu quản lý các diện tích đất nông nghiệp cho thuê lớn ở khía cạnh hành chính.

Các nội dung như quy hoạch, thời hạn thuê, ranh giới pháp lý hay nghĩa vụ tài chính đã có cơ chế quản lý. Nhưng một câu hỏi quan trọng hơn lại chưa được giải quyết đầy đủ:

Người thuê đã làm gì với chất lượng đất trong suốt thời gian sử dụng?

Công nghệ canh tác có phù hợp không? Đất có bị suy giảm hữu cơ hay không? Mật độ cây trồng có vượt mức kỹ thuật? Lượng hóa chất tồn dư trong đất thay đổi như thế nào? Khả năng phục hồi của đất sau khi kết thúc hợp đồng còn bao nhiêu?

Đây là những vấn đề chưa được kiểm soát bằng một hệ thống tiêu chuẩn định lượng đủ chặt chẽ.

Nói cách khác, chất lượng đất sau một chu kỳ thuê hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào ý thức và trách nhiệm của người sử dụng.

Trong một nền kinh tế thị trường cạnh tranh, việc bảo vệ tài nguyên đất chỉ dựa vào “đạo đức kinh doanh” rõ ràng là chưa đủ.

Nếu một hành vi gây suy thoái đất chưa được xác định bằng tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể và chưa có chế tài tương ứng, việc yêu cầu người sử dụng đất phải phục hồi tài nguyên sẽ rất khó thực hiện.

Cần chuyển từ “quản lý đất” sang “quản trị sức khỏe đất”

Một hướng tiếp cận được nhiều chuyên gia nhấn mạnh là thay đổi tư duy quản lý đất đai.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan từng đưa ra quan điểm rằng nếu chuyển từ tư duy “quản lý đất” sang “quản trị sức khỏe đất”, góc nhìn chính sách đối với tài nguyên đất sẽ thay đổi đáng kể.

“Quản lý đất” thường tập trung vào diện tích, ranh giới, quy hoạch và mục đích sử dụng.

Trong khi đó, “quản trị sức khỏe đất” coi đất như một hệ sinh thái sống. Đất cần được theo dõi, bảo vệ, bổ sung dinh dưỡng, phục hồi và đánh giá chất lượng theo thời gian.

Đây là sự thay đổi rất quan trọng.

Một thửa đất có thể vẫn còn nguyên diện tích, đúng ranh giới pháp lý và vẫn được sử dụng đúng mục đích, nhưng nếu hàm lượng hữu cơ giảm mạnh, hệ vi sinh vật suy kiệt, đất chai cứng hoặc tồn dư hóa chất tăng cao thì về bản chất, giá trị sinh thái và năng lực sản xuất của đất đã bị suy giảm.

Do đó, trong tương lai, giá trị của đất nông nghiệp không nên chỉ được nhìn qua diện tích hay giá thuê, mà cần gắn với chất lượng và khả năng sinh lợi bền vững của đất.

Đề xuất đưa “Chỉ số sức khỏe đất” vào quản lý

Để biến tư duy thành chính sách cụ thể, các chuyên gia cho rằng hệ thống pháp luật liên quan đến đất nông nghiệp cần tiếp tục được rà soát và hoàn thiện.

Một trong những giải pháp đáng chú ý là nghiên cứu bổ sung “Chỉ số sức khỏe đất” vào hồ sơ giao đất, cho thuê đất nông nghiệp quy mô lớn.

Theo hướng này, trước khi giao hoặc cho thuê đất, cơ quan chuyên môn cần đánh giá hiện trạng đất thông qua những chỉ tiêu sinh học, hóa học và vật lý phù hợp.

Chẳng hạn:

• Hàm lượng chất hữu cơ trong đất.
• Độ pH.
• Mật độ và hoạt tính của hệ vi sinh vật.
• Mức độ dinh dưỡng.
• Khả năng giữ nước và cấu trúc đất.
• Mức độ tồn dư hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật.
• Tình trạng xói mòn và thoái hóa tầng đất mặt.

Những chỉ số này tiếp tục được kiểm tra khi hợp đồng thuê đất kết thúc.

Nếu chất lượng đất suy giảm nghiêm trọng so với thời điểm ban đầu, người thuê phải có trách nhiệm phục hồi hoặc bồi thường tương ứng.

Có thể áp dụng cơ chế ký quỹ hoàn phục đất

Một đề xuất khác là đưa điều khoản “ký quỹ hoàn phục môi trường đất” vào các hợp đồng thuê đất nông nghiệp thương mại quy mô lớn.

Cơ chế này tương tự nguyên tắc đặt cọc trách nhiệm môi trường.

Người thuê đất phải ký quỹ một khoản tiền nhất định ngay từ đầu. Khi kết thúc hợp đồng, cơ quan chức năng đánh giá lại chất lượng đất.

Nếu đất được duy trì hoặc cải thiện, khoản ký quỹ có thể được hoàn trả theo quy định.

Ngược lại, nếu người thuê làm suy giảm nghiêm trọng sức khỏe đất, một phần hoặc toàn bộ tiền ký quỹ có thể được sử dụng cho hoạt động cải tạo, phục hồi đất và bù đắp thiệt hại.

Cơ chế này có thể tạo ra một thay đổi quan trọng: chi phí phục hồi đất sẽ không còn bị đẩy hoàn toàn cho Nhà nước hoặc chủ đất sau khi người thuê rời đi.

Cần kiểm soát cả mật độ cây trồng và phương thức canh tác

Trong lĩnh vực lâm nghiệp, việc xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể cũng rất cần thiết.

TS Trương Tất Đơ cho rằng cần có quy định kiểm soát mật độ trồng keo, đồng thời xử phạt những trường hợp cố tình trồng vượt quá quy chuẩn, đặc biệt tại các khu vực đất dốc có nguy cơ xói mòn cao.

Không thể chỉ nhìn vào sản lượng gỗ thu được sau một chu kỳ mà bỏ qua chi phí môi trường phải trả trong những chu kỳ tiếp theo.

Chính sách hỗ trợ cũng cần thay đổi theo hướng khuyến khích sản xuất bền vững. Các chương trình tín dụng ưu đãi hoặc chính sách giảm thuế có thể ưu tiên cho hợp tác xã, doanh nghiệp và nông dân áp dụng mô hình canh tác tái sinh, nông nghiệp thông minh và các quy trình được chứng nhận về bảo vệ đất.

Như vậy, chính sách sẽ không chỉ “phạt người làm đất suy thoái”, mà còn tạo động lực kinh tế cho những người đầu tư vào việc phục hồi đất.

Bài toán không chỉ của nông nghiệp mà còn của tài nguyên quốc gia

Đất đai là nguồn lực hữu hạn. Khác với một khoản vốn tài chính có thể tái đầu tư, đất bị suy thoái nghiêm trọng có thể cần nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ để phục hồi.

Vì vậy, mục tiêu của chính sách đất đai trong giai đoạn mới không thể chỉ dừng ở việc sử dụng đất đúng quy hoạch hoặc đúng mục đích.

Điều quan trọng hơn là phải trả lời được câu hỏi: sau mỗi chu kỳ sử dụng, đất còn tốt hơn hay xấu đi?

Nếu câu trả lời không được đo lường bằng dữ liệu và không gắn với trách nhiệm pháp lý, những khẩu hiệu về nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn hay phát triển bền vững sẽ khó trở thành thực tế.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội xây dựng một mô hình quản trị đất hiện đại hơn, trong đó chất lượng đất trở thành một phần quan trọng của giá trị tài sản.

Từ việc quản lý diện tích, ranh giới và mục đích sử dụng, chính sách cần tiến tới quản trị toàn bộ vòng đời của đất: đánh giá trước khi giao, giám sát trong quá trình sử dụng và kiểm định khi kết thúc hợp đồng.

Chỉ khi người sử dụng đất phải chịu trách nhiệm thực sự đối với chất lượng tài nguyên mà mình khai thác, đồng thời được khuyến khích về tài chính khi phục hồi và cải thiện đất, Việt Nam mới có thể hạn chế nguy cơ suy thoái và sa mạc hóa.

Bảo vệ đất hôm nay không chỉ là bảo vệ sản xuất nông nghiệp hiện tại, mà còn là bảo vệ năng lực sản xuất, an ninh lương thực và nền tảng phát triển của nhiều thế hệ tương lai.

Câu hỏi thường gặp về đất nông nghiệp

Vì sao đất nông nghiệp Việt Nam bị suy thoái?

Suy thoái đất đến từ nhiều nguyên nhân, gồm biến đổi khí hậu, xói mòn, thiên tai, khai thác quá mức, sử dụng phân bón và hóa chất không hợp lý, mật độ cây trồng quá cao và các phương thức canh tác thiếu tính phục hồi.

Đất cho thuê có nguy cơ suy thoái cao hơn không?

Không phải mọi trường hợp thuê đất đều gây suy thoái. Tuy nhiên, nếu hợp đồng ngắn, thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật và không có cơ chế kiểm tra chất lượng đất trước và sau thời gian thuê, nguy cơ khai thác tài nguyên theo hướng ngắn hạn sẽ cao hơn.

“Sức khỏe đất” được hiểu là gì?

Sức khỏe đất là cách tiếp cận đánh giá khả năng của đất trong việc duy trì năng suất cây trồng, hệ sinh thái và các chức năng sinh học trong thời gian dài. Nó không chỉ phụ thuộc vào diện tích mà còn liên quan đến chất hữu cơ, độ pH, hệ vi sinh vật, dinh dưỡng, cấu trúc và mức độ ô nhiễm.

Vì sao cần kiểm tra đất trước và sau khi cho thuê?

Việc kiểm tra tạo ra cơ sở định lượng để xác định hiện trạng ban đầu và mức độ thay đổi sau thời gian sử dụng. Đây là cơ sở quan trọng để xác định trách nhiệm phục hồi hoặc bồi thường nếu đất bị suy thoái.