Quy hoạch không gian Hồ Gươm: Cần bảo tồn ký ức đô thị và mở rộng không gian công cộng

Hồ Hoàn Kiếm, hay Hồ Gươm, từ lâu không chỉ là một địa danh nổi tiếng của Hà Nội mà còn là không gian kết nối giữa lịch sử, văn hóa, kiến trúc và đời sống cộng đồng. Vì vậy, phương án quy hoạch không gian Hồ Gươm đang được lấy ý kiến nhận được sự quan tâm đặc biệt của giới chuyên môn cũng như người dân Thủ đô.

Đóng góp ý kiến về phương án này, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, cho rằng quy hoạch Hồ Gươm là công việc cần thiết trong tầm nhìn phát triển lâu dài của Hà Nội. Tuy nhiên, đây cũng là bài toán đặc biệt khó bởi bất kỳ sự thay đổi nào tại khu vực này đều tác động trực tiếp tới một không gian đã hình thành nhiều lớp ký ức đô thị qua hàng trăm, hàng nghìn năm.

Hồ Gươm không chỉ là một không gian đô thị

Theo KTS Trần Huy Ánh, tình cảm dành cho Hồ Gươm không đơn thuần xuất phát từ góc nhìn nghề nghiệp. Với những người gắn bó lâu năm với Hà Nội, Hồ Gươm là một sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, là nơi những giá trị lịch sử và đời sống đương đại cùng tồn tại.

Chính đặc điểm này khiến việc quy hoạch khu vực Hồ Gươm trở thành một nhiệm vụ khác biệt so với quy hoạch một khu vực đô thị thông thường.

Khu vực hồ Hoàn Kiếm đã chứng kiến nhiều giai đoạn phát triển của Hà Nội. Xung quanh hồ là hệ thống công trình tôn giáo, tín ngưỡng, khu phố cổ, các công trình kiến trúc thời cận đại, hiện đại, thời kỳ xã hội chủ nghĩa và những công trình gắn với thời đại Hồ Chí Minh.

Mỗi lớp kiến trúc đều mang theo một phần lịch sử. Do đó, bài toán đặt ra không chỉ là tạo thêm quảng trường, đường phố hay các không gian công cộng lớn mà còn phải bảo đảm sự liên tục của ký ức đô thị.

KTS Trần Huy Ánh đánh giá phương án quy hoạch lần này đã đặt ra một vấn đề quan trọng là mở rộng không gian Hồ Gươm theo cả bốn hướng Đông, Tây, Nam và Bắc.

Trong đó, trục Đông – Tây dự kiến tạo kết nối từ khu vực Nhà thờ Lớn tới các tuyến phố thương mại. Một số phương án mở rộng không gian công cộng cũng được đưa ra thông qua việc hạ giải một số công trình, hình thành các trục không gian lớn.

Đáng chú ý, phương án mở rộng đường qua khu vực Báo Nhân Dân vốn đã từng xuất hiện trong đề xuất của KTS Lê Thị Kim Dung từ năm 1995 và từng đạt Giải thưởng lớn (Grand Prix) của Liên hiệp Hội Kiến trúc sư Quốc tế (UIA). Việc ý tưởng này tiếp tục được cụ thể hóa trong phương án mới được xem là tín hiệu tích cực.

Bên cạnh đó, các trục không gian phía Nam và Đông Nam, dự kiến kéo dài từ phố Tràng Tiền hướng tới cảnh quan sinh thái sông Hồng trong tương lai, cũng được đánh giá là những ý tưởng đáng chú ý.

Quy hoạch 66ha cần nhìn từ góc độ lịch sử và cảm xúc cộng đồng

Một trong những băn khoăn lớn được KTS Trần Huy Ánh nêu ra là phương án quy hoạch trên diện tích khoảng 66ha vẫn chưa thể hiện đầy đủ mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển.

Theo ông, Hồ Gươm cần được nhìn nhận như một không gian có sự tiếp biến liên tục qua hàng nghìn năm. Vì thế, quy hoạch trong tầm nhìn 100 năm không thể chỉ tập trung vào việc tối ưu hóa diện tích và tạo ra những không gian lớn.

Một quy hoạch tốt cần trả lời được câu hỏi: Người dân sẽ cảm nhận không gian Hồ Gươm như thế nào sau khi dự án được thực hiện?

Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi giá trị của Hồ Gươm không chỉ nằm ở diện tích mặt nước, cây xanh, quảng trường hay các công trình kiến trúc. Giá trị lớn hơn nằm ở mối quan hệ giữa con người với không gian.

Hồ Gươm là nơi người Hà Nội đi bộ, gặp gỡ, vui chơi, tổ chức các hoạt động cộng đồng và lưu giữ ký ức cá nhân. Một không gian được quy hoạch tối ưu về mặt kỹ thuật nhưng thiếu cảm xúc và sự gần gũi với cộng đồng có thể không đạt được mục tiêu bảo tồn giá trị đặc biệt của khu vực.

Không gian ngầm có thể là lời giải cho bài toán mặt đất

Một vấn đề khác được KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh là phát triển không gian ngầm.

Hà Nội mới bắt đầu khai thác không gian ngầm ở quy mô lớn, trong khi nhiều đô thị trên thế giới đã có kinh nghiệm phong phú về cả thành công lẫn thất bại trong lĩnh vực này.

Theo quan điểm của ông, không gian ngầm không nên được hiểu đơn giản là đào sâu xuống đất để tạo thêm diện tích sử dụng. Nếu được quy hoạch thông minh, không gian ngầm có thể kết nối trực tiếp với mặt đất, tạo ra các tầng không gian liên thông và mở rộng tầm nhìn của con người tới thiên nhiên, cây xanh và bầu trời.

Đây có thể là một hướng tiếp cận quan trọng đối với Hồ Gươm.

Khi một phần chức năng đô thị được đưa xuống lòng đất một cách hợp lý, mặt đất có thêm cơ hội dành cho cây xanh, cảnh quan, mặt nước, quảng trường và các hoạt động cộng đồng.

Nói cách khác, phát triển không gian ngầm không nhất thiết làm giảm chất lượng không gian công cộng. Ngược lại, nếu được thiết kế phù hợp với tâm lý và hành vi của con người, nó có thể giúp trả lại mặt đất cho thiên nhiên và đời sống cộng đồng.

Giữ lại Cung Văn hóa Thiếu nhi Hà Nội là giữ một phần ký ức đô thị

Một trong những nội dung đáng chú ý trong ý kiến của KTS Trần Huy Ánh là câu chuyện về Cung Văn hóa Thiếu nhi Hà Nội trên phố Lý Thái Tổ.

Đây không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là nơi gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Hà Nội.

Theo KTS Trần Huy Ánh, Cung Thiếu nhi có giá trị như một di sản kiến trúc hiện đại, thể hiện quá trình tìm kiếm một phong cách kiến trúc Việt Nam hiện đại, đồng thời chủ động hội nhập với kiến trúc quốc tế.

Nhưng giá trị của công trình không chỉ nằm ở kiến trúc.

Cung Thiếu nhi từng là không gian vui chơi và học tập của hàng triệu trẻ em. Những ký ức được hình thành tại đây đã trở thành một phần trong ký ức chung của nhiều thế hệ cư dân Hà Nội.

Chính vì vậy, câu hỏi đặt ra không đơn giản là có xây dựng mới hay không, mà là liệu có thể vừa đáp ứng nhu cầu phát triển không gian đô thị vừa giữ lại công trình có giá trị ký ức hay không.

KTS Trần Huy Ánh cho rằng với khoảng 2,1ha không gian đã được giải phóng tại khu Điện lực, cùng với khả năng phát triển thêm không gian mặt đất và hàng chục ha không gian ngầm, việc nghiên cứu phương án xây dựng mới nhưng vẫn giữ lại Cung Thiếu nhi là khả thi.

Đây cũng có thể trở thành một ví dụ cho cách tiếp cận quy hoạch trong đó phát triển không đồng nghĩa với xóa bỏ hoàn toàn những dấu tích của quá khứ.

Giữ sự hài hòa giữa các lớp kiến trúc

Hồ Gươm đặc biệt bởi trong một bán kính không lớn có thể nhìn thấy nhiều lớp kiến trúc khác nhau.

Các công trình cổ, công trình tôn giáo tín ngưỡng, phố cổ, kiến trúc thời Pháp, công trình hiện đại và những công trình thuộc các giai đoạn phát triển sau này cùng tồn tại.

Theo KTS Trần Huy Ánh, sự hòa hợp giữa công trình mới với những công trình đại diện cho từng giai đoạn lịch sử cần được duy trì.

Điều này đòi hỏi quy hoạch không chỉ quan tâm đến từng công trình riêng lẻ mà phải nghiên cứu tổng thể về tỷ lệ, chiều cao, tầm nhìn, vật liệu, cảnh quan, tuyến phố và cách con người tiếp cận không gian.

Nếu chỉ tập trung vào việc tạo ra những công trình mới có hình thức nổi bật, nguy cơ làm mất đi sự cân bằng vốn có của khu vực là điều cần được tính toán kỹ.

Lấy ý kiến xã hội là cơ hội để hoàn thiện quy hoạch

KTS Trần Huy Ánh khẳng định sự ủng hộ đối với chủ trương quy hoạch không gian Hồ Gươm, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của quá trình lấy ý kiến.

Theo ông, các cơ quan liên quan cần đưa ra đề bài và mục tiêu rõ ràng để người dân, giới kiến trúc sư, chuyên gia quy hoạch, văn hóa, lịch sử và các lĩnh vực liên quan có thể đóng góp một cách toàn diện.

Những ý kiến này không chỉ nên tập trung vào hình thức kiến trúc mà cần mở rộng sang các vấn đề như bảo tồn văn hóa, lịch sử, cảnh quan, công nghệ, giao thông, không gian ngầm, xu hướng phát triển đô thị và những cơ hội, thách thức trong tương lai.

Quy hoạch Hồ Gươm có thể được đầu tư và triển khai theo nhiều giai đoạn tùy điều kiện thực tế. Điều quan trọng là quá trình thực hiện phải tạo được sự đồng thuận và tận dụng được trí tuệ của cộng đồng.

Bởi với một không gian đặc biệt như Hồ Gươm, mỗi quyết định quy hoạch hôm nay có thể để lại dấu ấn trong nhiều thế hệ sau.

Quy hoạch Hồ Gươm cần hướng tới giá trị của nhiều thế hệ

Điểm đáng chú ý trong ý kiến của KTS Trần Huy Ánh là cách nhìn Hồ Gươm không chỉ trong hiện tại mà trong mối liên hệ giữa quá khứ và tương lai.

Một quy hoạch có tầm nhìn 100 năm cần tính đến sự thay đổi của công nghệ, giao thông, môi trường, hành vi xã hội và nhu cầu không gian công cộng. Nhưng đồng thời, quy hoạch cũng phải giữ được những giá trị mà thời gian đã tạo dựng.

Việc ứng dụng công nghệ, trong đó có AI, vào quá trình thể hiện và mô phỏng phương án kiến trúc có thể đem lại nhiều lợi ích. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Các bản vẽ và phối cảnh cuối cùng vẫn cần phản ánh chính xác không gian, tỷ lệ, cảnh quan và đặc biệt là cảm xúc của con người khi tiếp cận Hồ Gươm.

Hồ Gươm không phải một khoảng đất trống để có thể tùy ý sắp xếp lại. Đây là một không gian đã được xã hội sử dụng, cảm nhận và ghi nhớ qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, quy hoạch Hồ Gươm có lẽ cần được nhìn nhận như một cơ hội để Hà Nội chứng minh khả năng dung hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Nếu làm tốt, những không gian mới sẽ không xóa đi ký ức cũ mà tạo thêm lớp ký ức mới cho thế hệ tương lai. Khi đó, Hồ Gươm vẫn có thể giữ được vai trò là điểm chạm cảm xúc của Hà Nội, đồng thời trở thành một không gian đô thị hiện đại, xanh, thân thiện và có khả năng thích ứng với tương lai.

Những câu hỏi thường gặp về quy hoạch không gian Hồ Gươm

Vì sao quy hoạch Hồ Gươm nhận được nhiều sự quan tâm?

Hồ Gươm là không gian có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, cảnh quan và đời sống cộng đồng. Đây không chỉ là một khu vực đô thị mà còn là biểu tượng của Hà Nội, vì vậy mọi thay đổi về quy hoạch đều có tác động lớn đến diện mạo và ký ức của Thủ đô.

Phương án quy hoạch Hồ Gươm có mở rộng không gian công cộng không?

Theo nội dung phương án được đề cập, không gian Hồ Gươm dự kiến được mở rộng theo các hướng Đông, Tây, Nam và Bắc, đồng thời nghiên cứu các trục không gian và khu vực công cộng mới.

Vì sao không gian ngầm được xem là quan trọng?

Phát triển không gian ngầm hợp lý có thể giúp giảm áp lực lên mặt đất, dành thêm diện tích cho cây xanh, cảnh quan, mặt nước và các hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, không gian ngầm cần được thiết kế như một hệ thống kết nối với không gian mặt đất thay vì chỉ đơn thuần tăng diện tích xây dựng.

Cung Văn hóa Thiếu nhi Hà Nội có giá trị gì?

Công trình vừa có giá trị kiến trúc hiện đại vừa gắn với ký ức của nhiều thế hệ trẻ em Hà Nội. Việc nghiên cứu giữ lại công trình trong quá trình phát triển mới được xem là một hướng tiếp cận cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

Người dân có vai trò gì trong quy hoạch Hồ Gươm?

Người dân là những người trực tiếp sử dụng và tạo nên ký ức của không gian Hồ Gươm. Vì vậy, quá trình lấy ý kiến cộng đồng có thể giúp các nhà quy hoạch hiểu rõ hơn nhu cầu sử dụng, cảm xúc và kỳ vọng của xã hội đối với không gian đặc biệt này.